ŚrodaWlkp.

Powiatowy Portal Internetowy

Start

Artykuły

"Średzka Szkoła Cukrzycy". Wykład: "Żywienie w cukrzycy - aktualne zasady"

Wpisany przez www.srodawlkp-powiat.pl

środa, 10 lutego 2010 22:33

Dieta zalecana w cukrzycy nie jest specjalnym rodzajem diety. Jest to po prostu zdrowy sposób odżywiania, zalecany każdej osobie, która dba o swoje zdrowie.

W cukrzycy przestrzeganie zasad żywieniowych jest niezwykle ważnym elementem leczenia. Pozwala na dobre wyrównanie metaboliczne. Sposób odżywiania ma istotny wpływ na spełnienie wszystkich kryteriów dobrego leczenia cukrzycy, które przedstawione zostały w pierwszym spotkaniu naszego cyklu.

Zasady zdrowego żywienia są niezbędne dla uzyskania prawidłowej masy ciała, uzyskania i utrzymania dobrych poziomów cukru zarówno na czczo jak i 2 godziny po posiłku (jakich?- proszę sprawdzić w 1 wykładzie), prawidłowych wyników gospodarki cholesterolowej oraz prawidłowego ciśnienia krwi.

Podstawowym celem zdrowego żywienia jest dostarczanie do organizmu niezbędnej ilości energii i składników odżywczych.

Ilość energii potrzebnej do życia zależy od wielu czynników - wieku, wagi ciała, rodzaju wykonywanej pracy, codziennej aktywności fizycznej. Przy ustalaniu ilości i kaloryczności posiłków należy zawsze brać pod uwagę swoją aktualną aktywność fizyczną, zmieniającą się przecież z wiekiem, ale także z porą roku. Często popełnianym błędem jest spożywanie takiej samej ilości pokarmów po zaprzestaniu pracy zawodowej czy też w zimie, gdy zdecydowanie zmniejszamy ilość wysiłku związana np. z pracą w ogrodzie, spacerami, jazdą na rowerze.

Zapotrzebowanie kaloryczne (energetyczne) wyrażamy w kcal na kg należnej masy ciała. Warto nauczyć się wyliczania ilości kcal dostarczanych przez poszczególne składniki naszego pożywienia. Należy przy tym korzystać z odpowiednich tabel. Dla produktów kupowanych w opakowaniu należy nauczyć się przeliczać ilość kcal podawanych na etykiecie na 100g produktu- na ilość kalorii faktycznie spożywanych (np. 100 g serka dostarcza około 120 kcal ale w opakowaniu jest 150 lub 175 g serka więc dostarcza 180 do 200 kcal ).

Podstawowymi składnikami pożywienia są: węglowodany, białka, tłuszcze, składniki mineralne, witaminy i woda.

Węglowodany powinny dostarczać 45 - 50% wartości kalorycznej pożywienia. 1g dostarcza 4 kcal. Są głównym źródłem energii do pracy mięśniowej, a stanowią tylko1% masy ciała. Zapas węglowodanów musi być więc stale uzupełniany. Ich nadmiar ulega zamianie na tłuszcz, co doprowadza do otyłości i przyspieszonego rozwoju miażdżycy.

- węglowodany proste - cukier, miód, dżem, słodycze - należy ich unikać, ponieważ ulegają szybkiemu wchłanianiu w przewodzie pokarmowym i powodują gwałtowny wzrost poziomu cukru (mechanizmy regulujące wzrost poziomu cukru we krwi opierają się głównie na działaniu insuliny a działanie tego właśnie hormonu jest w cukrzycy zaburzone)

- węglowodany złożone - stanowią podstawę żywienia: produkty zbożowe (pieczywo, kasze) i warzywa (ziemniaki, fasola, groch), które są też cennym źródłem witamin, soli mineralnych, błonnika.

Ilość dostarczanych węglowodanów powinna być w cukrzycy ustalona, kontrolowana i utrzymywana na podobnym poziomie w kolejnych dniach. Umożliwia to dobranie odpowiedniej dawki leku doustnego lub insuliny, a następnie utrzymywanie dobrych poziomów cukru. Codzienne zmienianie ilości dostarczanych węglowodanów jest główną przyczyną gwałtownych zmian poziomów cukru u osoby z cukrzycą. Nie można przy ustalonej dawce leku lub insuliny zjadać jednego dnia dużych ilości chleba, ziemniaków, owoców i ciastek a drugiego jeść tylko warzywa zielone, bo takie postępowania naraża chorego na wysokie cukry jednego dnia a bardzo niskie drugiego( hipoglikemie). Mówimy tutaj o ilości węglowodanów.

Aby jedzenie w cukrzycy nie było monotonne i aby umożliwić codzienne urozmaicenie diety określono wymiennik węglowodanowy (WW). 1WW to ilość pożywienia, która zawiera 10g węglowodanów przyswajalnych. Pozwala to na zastępowanie między sobą różnych produktów z zachowaniem dostarczania codziennie takiej samej ilości węglowodanów. Np. jednego dnia na śniadanie zjemy 2 kromki chleba a drugiego dnia 2 połówki bułki (czyli 1 całą bułkę) co spowoduje taki sam wzrost poziomu cukru bo codziennie zjedliśmy 2 WW. Podobnie rzecz ma się z owocami np. jednego dnia jabłko drugiego pomarańcze trzeciego gruszkę, czyli codziennie 1 WW dostarczany w owocach. Posługując się pojęciem WW możemy zalecić spożywanie np. 13 lub 18 wymienników węglowodanowych codziennie ze wskazaniem po ile wymienników należy zjadać na śniadanie obiad, podwieczorek czy kolację. Pozostawiamy przy tym wybór co do rodzaju pożywienia.

Obliczanie WW tylko początkowo wydaje się trudne. Z pomocą kolorowych tabel bardzo szybko można nauczyć się określać WW.

Kolejnym pojęciem jest indeks glikemiczny.

Indeks glikemiczny ( IG )określa zdolność węglowodanów do podwyższania poziomu glukozy we krwi (zależy między innymi od szybkości wchłaniania pokarmu w przewodzie pokarmowym ). Im więcej glukozy pojawia się we krwi po spożyciu danego węglowodanu, tym wyższy jest jego indeks glikemiczny IG. Jeśli IG produktu spożywczego jest równy lub wyższy 60 poziom glukozy we krwi po jego spożyciu gwałtownie rośnie, powoduje to wzmożone wydzielanie insuliny - hiperinsulinizm. Jest to szczególnie niekorzystne w cukrzycy typu 2, w otyłości, w chorobie niedokrwiennej serca.

Przykładowe produkty o wysokim indeksie glikemicznym to:

- piwo 105,

- glukoza 100,

- chleb biały 95,

- ziemniaki gotowane 95,

- marchewka gotowana 85,

-buraki 75 ,

-arbuz 70,

-ryż biały 70.

W cukrzycy nie zalecamy spożywania produktów o takim wysokim indeksie glikemicznym.

W przeciwieństwie do tego zalecamy produktu o indeksie glikemicznym poniżej 60. Są to na przykład:

-grejpfruty 25,

-orzechy ziemne 22,

-jogurt bez cukru 15,

-pomidory 15,

-soja 15,

-warzywa zielone 7 (!).

IG wzrasta, kiedy pokarm podlega obróbce termicznej np. gotowaniu-(gotowana marchew ma bardzo wysoki indeks glikemiczny a surowa marchew bardzo niski).

Błonnik jest niezwykle ważnym elementem pożywienia. Jest niezbędny w diecie pomimo iż nie ulega trawieniu i nie daje energii. W jego skład wchodzą: celuloza, hemiceluloza, lignina, pektyny, gumy, śluzy. Jego znaczenie wynika z tego, że wypełnia jelita, zwalnia wchłanianie węglowodanów, ułatwia trawienie, daje uczucie sytości. Dobrym źródłem są: razowe pieczywo, grube kasze, warzywa i owoce.

Przykładowa zawartość błonnika w 100 g produktu:

-otręby pszenne - 42,4 g

-ryż brązowy - 8,7 g,

-chleb żytni razowy - 5,9 g,

-musli z orzechami - 9,7 g,

-soja - 15,7 g,

-jabłka i morele suszone - 10,3 g.

Standardowe zapotrzebowanie na błonnik to 8-10 g na dobę. Jednak w dieta odchudzającej zalecane jest od 25 - 30 g błonnika na dobę.

Zwróćmy uwagę na produkty powszechne w spożyciu a nie zawierające wcale błonnika:

- jogurt jagodowy 1,5 % - 0,4 g

- sery podpuszczkowe np. Brie - 0 g,

- jajo kurze - 0 g,

- mięso i wędliny 0 g,

- masło - 0 g.

Białko materiał budulcowy komórek i tkanek, dostarcza też energii: z 1 g białka uzyskujemy - 4 kcal. Powinno pokrywać 15 - 20 % zapotrzebowania dziennego. W pożywieniu należy dostarczać białko zwierzęce i roślinne - po ok.50% zapotrzebowania dobowego. Ilość białka niezbędnego w pożywieniu określamy w gramach na 1 kg należnej masy ciała.

Zalecane jest spożywanie:

-Dorośli 0,6 - 1,0 g białka/kg należnej masy ciała

-Dzieci 2,0 - 4,0 g białka /kg należnej masy ciała

-Ciąża i laktacja 1,0 - 1,2 g białka /kg należnej masy ciała

-Przy nefropatii ( uszkodzeniu nerek ) 0,5 - 0,6 g białka /kg należnej masy ciała.

Dobre źródło białka to: drób chudy bez skóry, ryby morskie, chude wędliny, mleko i nabiał odtłuszczony, białko roślinne. Ograniczać należy wieprzowinę i tłusty drób ze względu na dużą zawartość tłuszczu.

Tłuszcze powinny dostarczać 30- 35% energii. W tym tłuszcze nasycone - mniej niż 10% , tłuszcze jednonienasycone 10%, tłuszcze wielonienasycone 10%.

Nadmiar tłuszczu sprzyja rozwojowi miażdżycy i powoduje szybki przyrost masy ciała.

Należy ograniczyć spożywania cholesterolu poniżej 300 mg na dobę ( żółtko jaja kurzego, podroby, masło). Dla osób otyłych najprostszym zaleceniem jest zrezygnowanie z widocznego tłuszczu. Zalecam zrezygnowanie z jakiegokolwiek smarowania pieczywa (ani masło, ani smalec ani margaryna!), zrezygnowanie z sosów, odkrawanie tłustych kawałków mięsa, przyrządzanie mięsa po oddzieleniu i wyrzuceniu tłuszczu. Należy też uważać na tłuszcze ukryte ( mięso, wędliny np. 1 parówka o wadze 50 g zawiera około 17 g tłuszczu!, sery, mleko, tłuszcze używane do smażenia). Osobom otyłym wystarcza na ogół tłuszcz dostarczany w postaci ukrytej w tym pożywieniu aby dostarczyć energii(główny składnik energetyczny z 1g tłuszczu- 9 kcal),ułatwić wchłanianie witamin rozpuszczalnych w tłuszczach: A,D,E,K, dostarczyć niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych NNKT.

Witaminy odgrywają ważną rolę a między innymi regulują przemianę materii,

Dzielimy je na:

-rozpuszczalne w tłuszczach: A, D ,E, K,

-rozpuszczalne w wodzie: witaminy z grupy B, witamina C, PP

Witaminy A, E, C - są silnymi antyoksydantami - chronią naczynia krwionośne przed miażdżycą i późnymi powikłaniami cukrzycy.

Aktualnie nie jest zalecane dostarczanie którejkolwiek z tych witamin w dużych dawkach. Przyjmuje się, że najlepiej jest dostarczać witaminy w urozmaiconej diecie w postaci surowych owoców i warzyw. Można ewentualnie korzystać z dostępnych preparatów wielowitaminowych, jednak tylko w zalecanych dawkach profilaktycznych i zwracając uwagę raczej na skład i cenę, a nie na agresywna reklamę.

Woda to główny, niezbędny składnik organizmu. Konieczna jest do prawidłowego funkcjonowania wszystkich organów i układów, zwłaszcza układu krążenia, pokarmowego i moczowego. Świadome lub nieświadome ograniczanie ilości spożywanego płynu jest niestety częste wśród osób z cukrzycą, zwłaszcza starszych.

Osoby te kojarząc " ciężką" cukrzycę z dużym pragnieniem celowo ograniczają ilość wypijanych płynów. Pytane o pragnienie "chwalą" się wypijaniem tylko 2-3 szklanek picia na dobę. To poważny błąd w postępowaniu. Zapotrzebowanie dorosłego człowieka wynosi około 2 - 3 l płynów dziennie

Zaleca się spożywanie wody mineralnej, herbat ziołowych i owocowych.

Zabrania się w cukrzycy picia lemoniady z cukrem, słodkich napojów, słodkich soków owocowych, kompotów. ( z wyjątkiem stanów hipoglikemii). Szczególnie zalecana jest świadoma kontrola ilości wypijanych płynów u osób starszych i dzieci.

Alkohol 1 g alkoholu dostarcza 7 kcal. Należy znacznie ograniczyć spożycie alkoholu w cukrzycy. Alkohol naraża na hipoglikemię (często nieuświadomioną), wywołuje zatrucie.

Nie wolno pić alkoholu podczas przyjmowania leków, zwłaszcza: pochodnych sulfonylomocznika, metforminy, sulfonamidów, beta-adrenolityków i salicylanów.

Spożycie 20g/dobę przez kobiety i 30g/dobę przez mężczyzn ( w przeliczeniu na czysty alkohol) nie powinno pogarszać wyrównania cukrzycy. Aby zmniejszyć ryzyko hipoglikemii należy spożywać alkohol łącznie z posiłkami

Składniki mineralne to makroelementy: wapń, fosfor, magnez, chlor, żelazo, siarka, sód potas i mikroelementy: miedź, kobalt, fluor, jod.

Pomimo pojawiających się co pewien czas informacji o konieczności uzupełniania tych składników, najlepiej przy pomocy drogich preparatów, nie ma w tej chwili dowodów na potrzebę spożywania jakichkolwiek mikro- lub makroelementów przez osoby prawidłowo się odżywiające.

Należy w tym miejscu zwrócić szczególną uwagę na spożywanie współcześnie zbyt dużej ilości sodu w postaci soli kuchennej i innych środków konserwujących zawierających sód (np. benzoesan sodu). Dla zachowania zdrowia wystarcza spożywanie 1g soli na dobę, a statystyczny Polak spożywa ok. 10 - 18 g soli. Sól podnosi ciśnienie tętnicze. Między innymi w spożywaniu nadmiernej ilości soli (w chipsach, konserwach, przetworzonych potrawach, "zupkach minutkach" itp.) upatruje się przyczyny gwałtownego narastania liczby młodych osób z nadciśnieniem tętniczym.

Dlaczego pacjenci z cukrzycą tyją?

- miewają napady "wilczego" głodu podczas hipoglikemii, ze spożywaniem za dużej ilości węglowodanów

- zjadają więcej WW podczas posiłków ( w obawie przed hipoglikemią)

- odżywiają się nieregularnie

- zjadają duże ilości pożywienia na jeden posiłek, powodując gromadzenie energii

- posiłki są bogato-energetyczne, niedostosowane do aktualnego zapotrzebowania

- wykazują zbyt małą aktywność fizyczna

Podstawowe zalecenia przy nadwadze:

-przed zakupami zjeść małą przekąskę a w sklepie sprawdzać kaloryczność produktów,

-nie robić zapasów żywnościowych,

-nie spieszyć się przy jedzeniu,

-regularnie spożywać posiłki,

- zaplanować posiłki według indywidualnego, własnego zapotrzebowania kalorycznego

- odpowiednio przygotowywać (gotowanie, grillowanie, pieczenie)

- używać małych talerzy,

- nie wahać się pozostawić jedzenia na talerzu,

- uważać czy napoje nie zawierają dodatkowych kalorii ( kompoty, soki, napoje gazowane),

- w razie głodu jeść warzywa, np: pomidor, ogórek, marchew, zieloną sałatę,

Zalecanym tempem odchudzania jest systematyczny, niewielki ubytek masy ciała - 1 kg na 2 tygodnie to znaczy 2 - 3 kg na miesiąc

Obecnie uważa się, że obniżenie masy ciała o 5% do 10% i utrzymanie tego efektu przez okres ponad 12 miesięcy można uznać za sukces terapeutyczny

Jednym z najważniejszych czynników pozwalających na osiągniecie tego sukcesu jest znalezienie odpowiedniej motywacji do wszelkich działań służących poprawie stanu zdrowia i obniżeniu masy ciała.

Chciałbym zachęcić do korzystania z gotowych przepisów ułożonych specjalnie z myślą o osobach z cukrzycą, a dostępnych w pięknych, kolorowych i niedrogich wydawnictwach.

Korzystanie z dobrze przygotowanych przepisów, podających kaloryczność porcji żywieniowych, skład produktów spożywczych a nawet ilość WW w porcji, pozwoli usunąć wiele mitów o żywieniu w cukrzycy.

Oprac.: lek. Andrzej Paciorkowski

specjalista chorób wewnętrznych i diabetologii

Wydział Polityki Społecznej

Organizatorzy i Starostwo Powiatowe zapraszają na kolejne spotkanie z cyklu "Średzka Szkoła Cukrzycy" w czwartek, 18 lutego br. o godz. 16.00 w Ośrodku Kultury w Środzie Wlkp. Tematem spotkania będzie "Leczenie cukrzycy - dla kogo leki doustne?".